Majątek małżonków dzieli się na majątek wspólny oraz majątki osobiste każdego z małżonków. Majątek wspólny obejmuje wszystkie składniki nabyte w czasie trwania małżeństwa – zarówno przez jednego, jak i przez oboje małżonków. Do majątku wspólnego zalicza się m.in. pobrane wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności zarobkowej, zyski z majątku (np. czynsz) oraz środki na subkontach emerytalnych. Oznacza to, że np. dom czy samochód zakupione po ślubie stają się własnością wspólną obojga małżonków.

Majątek osobisty to natomiast wszystko to, co nie należy do majątku wspólnego. Należą do niego np. przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, majątek otrzymany w spadku lub darowiźnie (o ile darczyńca nie zastrzegł inaczej), prawa osobiste czy przedmioty służące wyłącznie zaspokajaniu osobistych potrzeb jednego z małżonków. Każdy z małżonków jest wyłącznym właścicielem swojego majątku osobistego – np. samochodu kupionego przed ślubem czy samodzielnie zgromadzonych oszczędności – niezależnie od trwania wspólności majątkowej.

Kiedy i jak żądać podziału majątku

Zgodnie z przepisami, podziału majątku wspólnego można dokonać dopiero po ustaniu wspólności majątkowej. Wspólność kończy się w chwili rozwodu (po uprawomocnieniu wyroku) lub wcześniej, np. na podstawie umowy małżeńskiej o rozdzielności majątkowej (tzw. intercyzy) czy prawomocnego orzeczenia sądu o rozdzielności. W czasie trwania wspólności majątkowej (czyli w trakcie ważnego małżeństwa bez ustanowionej rozdzielności) małżonkowie nie mogą żądać sądowego podziału majątku wspólnego.

Praktycznie podział majątku najczęściej występuje po rozwodzie – wtedy małżonkowie składają odrębny wniosek o podział do sądu (wydział cywilny sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce położenia nieruchomości lub siedzibę firmy). Wniosek taki wiąże się z opłatą sądową (zwykle 1000 zł, a jeśli wniosek zawiera zgodny projekt podziału – 300 zł). Podział majątku można jednak przeprowadzić również jednocześnie z orzeczeniem rozwodu – na wniosek jednego ze stron sąd może wraz z wyrokiem rozwodowym dokonać podziału wspólnego majątku, jeżeli nie przedłuży to nadmiernie postępowania. Takie rozwiązanie jest korzystne zwłaszcza, gdy małżonkowie są zgodni co do podziału; wtedy proponowany podział wskazuje się w pozwie rozwodowym, a druga strona potwierdza go w odpowiedzi na pozew.

Postępowanie o podział majątku przed sądem

Postępowanie o podział majątku wspólnego toczy się zazwyczaj na podstawie wniosku jednego z byłych małżonków. Sąd gromadzi dowody i ustala skład majątku podlegającego podziałowi. W praktyce małżonek wnoszący wniosek sporządza spis inwentarza – wykaz wszystkich składników majątku wspólnego (np. nieruchomości, ruchomości, oszczędności, udziałów) oraz nakładów czy wydatków poczynionych na majątek. Jeżeli część kosztów (nakładów) nie jest udokumentowana fakturami, sąd może wyjaśnić tę okoliczność na podstawie zeznań świadków.

Sąd z urzędu i nawet pomimo różnych wersji stron powinien sam ustalić pełny skład majątku podlegającego podziałowi. W razie wątpliwości, czy dany składnik należy do majątku wspólnego czy do majątku osobistego, obowiązuje domniemanie na korzyść majątku wspólnego – co oznacza, że ewentualne braki w dokumentacji często rozstrzyga się tak, by przyznać przedmiot do wspólnego majątku. Każda ze stron może składać dodatkowe wnioski dowodowe – np. prosić o wezwanie świadków lub przedłożenie dodatkowych dokumentów potwierdzających stan faktyczny.

Zasada równych udziałów i rozliczenie nakładów

Generalnie w sądowym podziale przyjmuje się, że były małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym (po 50%). Sąd może jednak ustalić nierówny podział udziałów, jeśli każde z małżonków znacząco przyczyniło się w różnym stopniu do powstania majątku wspólnego oraz istnieją ważne powody uzasadniające taki nierówny podział (np. rażąca niewspółpraca, wyrządzona krzywda lub cierpliwość jednej ze stron). Wnioskujący o nierówny podział musi wykazać, że nakłady lub trud wkładu jednego z małżonków były istotnie wyższe niż wkład drugiej strony.

W trakcie podziału sąd rozlicza także nakłady i wydatki poniesione na majątek wspólny oraz z majątku wspólnego na majątek osobisty. Zgodnie z art. 45 KRiO każdy z małżonków powinien zwrócić drugiemu wydatki i nakłady poczynione ze wspólnego majątku na majątek osobisty (z wyjątkiem nakładów koniecznych, niezbędnych dla zachowania wartości przedmiotu). Analogicznie można dochodzić rozliczenia nakładów poniesionych ze środków osobistych na wspólny dorobek. W praktyce dochodzenie tego typu roszczeń następuje właśnie w postępowaniu o podział majątku – strony sporządzają wtedy dokładny spis poniesionych nakładów i wydatków. Sąd, opierając się na dowodach (fakturach, zdjęciach, zeznaniach), a często także na opinii biegłych, dolicza wartość tych nakładów do majątku stron i dzieli ich udziały z uwzględnieniem tych sum.

Rola biegłych i wycena majątku

W większości spraw o podział majątku potrzebna jest wiedza specjalistyczna. Sąd często powołuje biegłego sądowego (rzeczoznawcę) do wyceny składników majątku, co ma miejsce szczególnie, gdy małżonkowie nie potrafią się porozumieć co do wartości nieruchomości, firmy czy innych istotnych aktywów. Najczęściej biegli wyceniają nieruchomości, udziału w spółkach, ruchomości czy przedsiębiorstwa. Wartość majątku wspólnego ustalana jest na dzień ustania wspólności (zwykle dzień rozwodu), a sąd opiera swoje rozstrzygnięcie o podział na opinie biegłych. Przykładowo, przy rozliczaniu nakładów biegły określa ich wartość na rzecz majątku osobistego lub wspólnego, co wpływa na ostateczne udziały stron. Koszt opinii biegłych (ich honoraria) zazwyczaj ponoszą strony (często po połowie), choć sąd może zarządzić zaliczkę lub rozłożyć koszty między małżonków zgodnie z sytuacją (np. gdy tylko jedna strona żąda wyceny).

Wpływ ustroju majątkowego (intercyza)

Jeśli małżonkowie zawarli przed ślubem (lub podczas małżeństwa) umowę majątkową o rozdzielności majątkowej (intercyzę), to od momentu jej obowiązywania nie powstała między nimi wspólność – czyli każdy z nich cały czas dysponował wyłącznie swoim majątkiem osobistym. W takim przypadku po rozwodzie nie ma co dzielić, bo nie istnieje majątek wspólny. Podobnie, jeśli sąd ustanowił rozdzielność majątkową w czasie małżeństwa (np. z ważnych powodów), to wspólność majątkowa kończy się z dniem tego postanowienia. W praktyce oznacza to, że podziałowi podlega wyłącznie majątek wspólny zgromadzony do tego dnia – wszystko, co zostało nabyte przez małżonków już po ustanowieniu rozdzielności, pozostaje ich własnością osobistą. Zaznaczyć trzeba, że zmiana ustroju majątkowego nie wpływa na zobowiązania zaciągnięte przed jej wprowadzeniem – np. długi powstałe w czasie wspólności nadal mogą być egzekwowane z majątku wspólnego.

Cecha	Wspólność ustawowa małżeńska	Rozdzielność majątkowa (intercyza)
Skład majątku	Wszystko, co zostało nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje lub jednego z małżonków – np. wynagrodzenia, zyski z działalności, nieruchomości czy pojazdy kupione po ślubie. Do majątku wspólnego zalicza się także środki z funduszy emerytalnych i rachunków ZUS zgromadzone w trakcie małżeństwa.	Nie powstaje majątek wspólny – każdy małżonek dysponuje wyłącznie swoim majątkiem osobistym. Do majątku osobistego zalicza się wszystko, co nie wchodzi w skład wspólności (m.in. majątek nabyty przed ślubem, spadki, darowizny, odszkodowania).
Podział majątku	Po ustaniu wspólności (np. po rozwodzie) sąd dzieli majątek wspólny między małżonków. Zwykle przyjmuje się równe udziały (po 50% dla każdego), ale sąd może ustalić nierówne udziały, jeżeli jeden małżonek wniósł do majątku wspólnego istotnie większy wkład lub istnieją ważne powody uzasadniające taki podział.	Nie ma formalnego podziału – każdy małżonek zachowuje cały swój majątek osobisty. Po rozwodzie nie dochodzi do podziału, ponieważ nie istnieje majątek wspólny. (Wyjątkiem może być umowa o rozdzielności z wyrównaniem dorobków, ale standardowo każdy zachowuje wyłącznie własne składniki.)
Odpowiedzialność za zobowiązania	Małżonkowie odpowiadają solidarnie za zobowiązania zaciągnięte wspólnie lub dla potrzeb rodziny – wierzyciel może zaspokoić roszczenia z majątku wspólnego. Innymi słowy, jeśli dług powstał w czasie wspólności, zakres odpowiedzialności może objąć też składniki majątku wspólnego.	Każdy małżonek odpowiada tylko z własnego majątku osobistego – wierzyciel nie może dochodzić należności z majątku osobistego drugiego małżonka. W praktyce oznacza to, że długi jednego małżonka nie obciążają majątku osobistego drugiego, chyba że były zaciągnięte wspólnie lub oboje zgodnie odpowiadają (np. kredyt wspólnie zaciągnięty dla rodziny).